تبلیغات
دانشجو Bia2univ - مواد موثره گیاهان دارویی

  ماده فتوسنتزی ثانویه گیاهان دارویی

پس از انجام یك سلسله تبدیلات تكنولوژیك كه گیاه دارویی را به داروی گیاهی مبدل می سازد،این دارو محتوی مواد مختلفی است كه اكثر آنها روی بدن انسان تاثیر می گذارند.رشته ای كه به بررسی این مواد(ساختمان و وضعیت آن ها در گیاه،تغییرات و سیستم تبدیل آن ها كه در طول زندگی گیاه،تهیه ی داروهای گیاهی و سپس در طول مدت انبار شدن آن ایجاد می شود)می پردازد، فیتوشیمی(Phytochimie)(شیمی گیاهی)نامیده می شود.

شیمی گیاهی در ارتباط تنگاتنگ با فارماكولوژی (مطالعه تاثیرات مواد دارویی بر بدن انسان،مكانیسم و سرعت تاثیر آن،جذب و دفع و موارد مصرف آن ها یعنی كاربردشان علیه بیماری)است.فارماكولوژی نیز به نوبه ی خود همكاری نزدیكی با پزشكی بالینی دارد.
 

مواد موثره گیاهان دارویی دو نوع هستند:

اول مواد حاصل از سوخت و ساز(Metabolism) اولیه(اساسا ساكارید)یا مواد مورد نیازو حیاتی،كه در همه یگیاهان سبز با عمل فتوسنتز بوجود می آیند.

نوع دوم:نوع دوم مواد حاصل از سوخت و ساز ثانویه كه در اثر جذب ازت توسط گیاه تولید می شوند.این تولیدات ظاهرا اغلب برای گیاه بدون فایده هستند،ولی برعكس اثرات درمانی آن ها قابل توجه است.منظور از این تركیبات اسانس های روغنی(یا اسانس طبیعی)،رزین ها و آلكالوئیدهای مختلف نظیر تریاك است.

عموما این مواد در حالت طبیعی به طور خالص یافت نمی شوند و به حالت تركیب با عناصر دیگری همراهند كه بصورت مكمل اثرات آن ها را تقویت می كنند. با این حال حتی اگر گیاه دارویی فقط یك ماده ی فعال داشته باشد باز اثر آن روی بدن انسان مفیدتر از همان ماده در حالت به دست آمده از سنتز شیمیایی است.
این خاصیت،ارجحیت گیاه درمانی یا استفاده از داروهایی را كه ریشه ی گیاهی دارند به ثبوت می رساند.در این جا ماده ی موثره تنها یك تركیب شیمیایی نیست،بلكه دارای تعادل فیزیولوژیك است كه بدن آن را بهتر تحمل می كند و اثرات جانبی نیز بر جای نمی گذارد كه دلیل خوبی است بر ارجح بودن طب طبیعی.

در این مورد می توتن تریاك را كه شیره ی خشك شده ی گرز خشخاش است نام برد كه علاوه بر تعداد زیادی از مواد مختلف ،تعداد قابل توجهی از آلكالوئیدهای مهم نیز در آن موجود است.هر آلكالوئید را كه از طریق عناصر جدا كنیم،اثری كاملا متفاوت از مجموع تریاك دارد و آثار خاص مربوط به خود را بر بدن انسان ظاهر می سازد(اثرات فارماكولوژیك).گیاه دیژیتال(Dijital)(گل انگشتانه)نیز به همین صورت است.

در حال حاضر روش های مدرنی وجود دارند كه امكان می دهند عناصر موجود در گیاهان كشف شوند.در مرحله ی اول مطالعات میكروسكپی روی ساختمان آناتومی و شكل ظاهری گیاه (اطلس میكروسكپی گیاهان دارویی) انجام می شود. سپس روش های فیزیكی از قبیل میكروسوبلیماسیون(Microsublimatin) كه شامل گرم كردن مقادیر كم دارو و جمع آوری بخارهای متصاعد شده روی شیشه های مخصوص است كه بعدا با تجزیه ی شیمیایی به جداسازی عناصر اقدام می شود.برخی مواد نیز از طریق نور فلور سنتی كه تحت تابش یك لامپ جیوه ای از خود منتشر می كنند،مورد شناسایی قرار می گیرند.

و بالاخره از طریق تكنیك های كمی و كیفی شیمیایی وجود برخی عناصر در گیاه بررسی می شود.این روش ها در مقالات تخصصی كه پاسخگوی معیارهای موجود در سطح ملی و انتظاراتی كه از كیفیت گیاهان طبی می رود،مطرح می شود.

از نظر علم شیمی ،نوع و جنس دارو به وسیله ی مقدار مواد موجود در گروه های اصلی نظیر:آلكالوئید ها،گلوكوزیدها،ساپونین ها،عوامل تلخ،تانن ها،مواد معطر،اسانس های روغنی و ترپن ها،روغن های چرب،گلوكوكنین(Glucoquinines)،موسیلاژهای گیاهی ، هورمون ها و مواد ضد عفونی كننده گیاهی كه از مهم ترین مواد هستند بررسی می شود.

آلكالوئیدها

 تركیبات پیچیده ی ازت دار هستند.و نوع بازی آن ها معمولا معمولا اثرات قوی فیزیولوژیك دارد. ضمنا آن ها اكثرا سموم گیاهی بسیار موثر و دارای اثرات خاصی نیز هستند.در طب غالبا از نوع خالص آن استفاده شده و ارزش واقعی آن فقط به دست پزشكی ماهر پدیدار می گردد.

آلكالوئیدها را بر حسب تركیبات شیمیایی و خصوصا ساختمان مولكولی آن ها در چندین دسته و گروه تقسیم بندی می كنند.در بخش تفضیلی به گیاهانی برخواهیم خورد كه محتوی عناصر زیر هستند:

الف)فنیل آلانین(Phenylalanines):كاپسائیسین( Capsaicine) در فلفل،كلشیسین(Colchicine) در اركیده.

ب)آلكالوئید ایزوكینولئیك(Isoquinoleiques):مرفی ن،اتیل مرفین،كدئین،و پاپاورین(Papaverine) كه در تریاك موجود است و آلكالوئیدهای ایندولیك(Indolique):ارگومترین،ا رگوتامین،ارگوتوكسین(Ergometrine ,Ergotamine,Ergotoxine)از زنگ غلات.

ج)آلكالوئیدهای كینولئیك(Alcoides Quinoleiques):شاخه ی برگ دار سداب معمولی.

د)آلكالوئیدهای پیریدیك و پیپریدیك:ریسینین در كرچك،تری گونلین در شنبلیله،كونین(Pyridiques et Piperidiques, Ricinine, Trigonelline,Conine) (سم خطرناك) در شوكران كبیر.

ه)آلكالوئیدهای مشتق از تروپان:اسكوپولامین و آتروپین(Scopolamine,Atropine) در بلادون.

و)آلكالوئیدهای استروئید(Steroides): ریشه ی بنفشه ی معطر،تاج الملوك(آكونیتینAconitine ،به عنوان مثال).

گلوكوزیدها

گلوكوزید از سوخت و ساز ثانویه ی گیاهان به دست می آیند و از دو قسمت تشكیل شده اند.یك قسمت آن مانند گلوكز محتوی قند و در اكثرموارد غیرفعال است و اثر مناسبی روی حلال بودن گلوكوزید و جذب آن و حتی انتقال آن از یك عضو به عضو دیگر دارد.اثر درمانی مربوط به قسمت دوم است كه به آن اگلیكن(یا اگلوكن Aglycone(Aglucone) گفته می شود.بر حسب تركیبات گلوكوزیدها را به چندین گروه تقسیم می كنند:

الف)تیوگلوكوزیدها(Thioglucosides): حاوی گوگرد كه به طور آلی به ان متصل و مثلا به وسیله ی خانواده ی كلم(brassicacees) مشخص می شوند.آن ها به همراه یك آنزیم،میروزیناز كه اثرش تجزیه ی آن ها به گلوكز و ایزوتیوسیانات های سی نه وول ها(Senevols)(خردل،دانه های خردل سفید یا سیاه دانه ی گیاه لادن) است.

ب)گلوكوزیدهای مشتق از اسید سیانیدریك(Cyanhydrique)،كه از تركیبات سیانیدریك متصل به یك قند تشكیل می شود. با تاثیر آنزیم آن ها تجزیه(اغلب در آب دهان انسان)و به اسید سیانیدریك آزاد كه یك نوع سم است تبدیل می شود(بادام های تلخ،گل آقطی سیاه و آلو و برگ های گیلاس).

ج)گلوكوزیدهای آنتراكینونیك(Anthra Quinoniques) در اكثر موارد پیگمان های شفافی هستند كه به آسانی مورد اشتباه قرار می گیرند.آن ها شش تا هشت ساعت پس از جذب اثر ملین دارند(ساقه ی زیرزمینی روند).

د)كاردیوگلوكوزیدها(Cardio Glucosids)(گلوكوزیدهای دیژیتال) كه موارد بسیار مهمی هستند و به مقدار كمی فعالیت قلب را تنظیم می كنند.بر حسب ساختمان شیمیایی آن ها را به كاردنولیها:گل انگشتانه،موگه و آدونیس و بوفادینول ها(Bufadienols)(ریشه ی هلبور)تقسیم می كنند.

ه)گلوكوزیدهای فنلیك(Phenoliques) كه متعلق به گروه عناصری هستند كه اثرات و در بیش تر موارد عطر خاصی نیز دارند. به همین دلیل برخی مواقع آن ها را در میان عناصر معطر طبقه بندی می كنند(مشتقات سالیسیلیك Salicyliques موجود در پوست درخت بید،ریش بز و جوانه های صنوبر آربوتین و متیل آربوتین Arbutine, Methylarbutine موجود در بوسرول،مورد و خزه).

ساپونین ها(Saponines)

ساپونین ها در بسیاری از گیاهان دارویی وجود دارند.از نظر علم شیمی به وسیله ی ریشه ی گلوزیدیك(گلوكز،گلكتوز) كه متصل به ریشه ی اگلیكون است مشخص می شوند.خاصیت اصلی فیزیكی آن ها كاهش شدید فشار سطحی آب است.

تمام ساپونین ها كف زیتدی دارند و از پاك كننده های عالی هستند.آن ها یك خاصیت دیگر نیز دارند كه عبارت از توانایی همولیز كردن گلبول های قرمز(Erythrocytes) است به این ترتیب كه هموگلوبین موجود در آن ها را آزاد می سازند و این چیزی است كه غیر قابل مصرف بودن برخی از آن ها را به علت سمی بودنشان توجیه می كند.ساپوفین ها مخاط را تحریك می كنند و سبب شل شدن مخاط روده می شوند وهمراه با مصرف گیاهانی نظیر بنگ سفید،ریشه ی شیرین بیان و چوبك باعث افزاش ترشحات شش ها یا به عبارتی خاط آور(اكسپكتورانت) می شوند. از آن ها به عنوان مسهل و ضد عفونی كننده مجاری ادرار(برگ درخت زبان گنجشك،ریشه ی آنونین خاردار) نیز استفاده می شود.ریشه ی معروف جین سینگ(Ginseng) كه در چین،كره،مناطق خاور دور و روسیه یافت می شود نیز سرشار از ساپونین است

 

 

مواى تلخ(Amara)(Principes Amers)

این مواد تلخ مزه اند و ضمن تخریك اشتها ترشح شیره ی معده را نیز زیاد می كنند.فارماكولوژی این مواد را مواد تلخ موجود در گیاهان ترپنیك(Terpeniqes) می نامد كه باعث آزاد شدن آزولن(Azulene)، و همچنین گلوكوزیدهایی با ساختمان های مختلف بیوشیمیایی می شوند.به عنوان مثال اولین گروه شامل عصاره های تلخ افسنتین و بادآورد می شوند.گروه دوم كه بسیار معمول ترند،شامل عصاره گیاهان خانواده جنتیاناسا(Gentianacees)،گل گندمیان و غیره می شود.

تانن(Tanins)

این مواد كه دارای تركیبات شیمیایی مختلفی هستند،خاصیتی مشترك دارند و آن این است كه توانایی انعقاد آلبومین ها،فلزات سنگین و آلكالوئیدها را دارند.آن ها در آب مخلول هستند و استفاده طبی از آن ها اساسا به سبب خاصیت قابض بودنشان است.خاصیت انعقاد آلبومین های مخاطی و بافتی،اثراتی از قبیل كاهش تحریكات و درد و متوقف نمودن خونریزی های كوچك را دارد.
جوشانده و سایر حالات داروهایی كه سرشار از تانن هستند،در اكثر موارد به صورت مصارف خارجی علیه تورم حفره ی دهانی،زكام،برونشیت،خونریز ی موضعی،روی سوختگی و ورم حاصل از سرمازدگی،زخم،تورم پوستی،بواسیر و تعرق بیش از حد به كار برده می شوند.
در مصارف داخلی نیز در موارد زكام معده ای،اسهال،عفونت های مثانه و همچنین به عنوان آنتی دوت(Antidote)(پادزهر)در هنگام مسمومیت با آلكالوئیدهای گیاهی به كار می روند.اسید تانیك كه از پینه های درخت بلوط(مازو) به دست می آید اغلب در داروسازی مورد استفاده بوده است و بای تهیه ی آن از پوست درخت بلوط،برگ گردو،برگ و میوه ی مورد،برگ تمشك و غیره استفاده می شود.

مواد معطر(Substances Aromatiques)

در این گروه موادی وجود دارند كه به مقدار فراوان در داروهای گیاهی یافت می شوند و تركیبات و اصرات آن ها غالبا بسیار متفاوت است.آن ها ممكن است همراه با دیگر مواد موثره در گیاه وجود داشته باشند.مشخثا در این گروه است كه می توانیم گلوكوزیدهای فنولیك یا مشتقات فنیل پروپان نظیر كومارین با عطر مخصوص به خود را پیدا كنیم.شاخه های برگدار یونجه زرد و آسپرول معطر نیز سرشار از كومارین(Coumarine) هستند.
هیدروكسی كومارین(Hydroxy comumarine) خواص دارویی نیز دارد.اسكولین(Esculine) كه در پوست درخت شاه بلوط هندی وجود دارد،همان اثری را داراست كه ویتامین P دارد.به این معنی كه مقاومت عروقی خونی را بالا می برد و بنابراین در درمان بواسیر واریس مانند(روتین)(Rutine) موثر است. علاوه بر این اشعه ی ماوراء بنفش را جذب می نماید(فیلتر های خورشیدی،كرم،محافظ).پوست گیاه ویورن نیز محتوی هیدروكسی كومارین است.
آنژلیك یا سنبل خطایی محتوی فوروكومارین(Furocoumarine) است.گروه دوم مواد معطر از تغلیظ ملكول های اسید استیك فعال (استوژنین ها) به دست می آیند.فلاونوئیدها(Flavonoides) و فنولیك ها به این گروه تعلق دارند كه از لحاظ درمانی بسیار مهم هستند و مانند اسكولین اثر خوبی بر دیواره ی مویرگ ها دارد.روتین از گیاه سداب و به مقدار بیش تر از گندم سیاه و سوفورا گرفته می شود.

برگ ها وگل های آلیچ و میوه ی همین درختچه از داروهایی است كه در آن فلاونوئید وجود دارد و به وفور ورد مصرف قرار می گیرد.

یك داروی مهم دیگر چه در طب رسمی و چه در طب سنتی كه علاوه بر مواد فلاونوئید مقدار زیادی از سایر مواد نیز در آن موجود است،گل یا میوه ی آقطی سیاه است.

گل زیزفون نیز داروی خوبی است كه همه آن را به خوبی می شناسند. در اینجا باید از شاخه های برگدار هوفاریقون،همیشه بهار و آنته نر(Antennaire)یاد كنیم.

گیاه خار علیص كه سرشار از مواد مهم گروه فلاولینان و برای درمان بیماری كبد و هپاتیت ها(Hepatite) موثر است مدتی است مورد توجه خاص و مطالعه قرار گرفته است.

مواد موثره شاهدانه،نفتوكینون(Naphtoquinones) موجود در برگ درخت گردو و تركیبات موجود در دروزرا نیز به گروه مواد معطر تعلق دارند.




طبقه بندی: زراعت گیاهان دارویی،
برچسب ها: مواد موثره گیاهان دارویی، ماده موثره گیاهان دارویی، آلكالوئیدها، گلوكوزیدها، ساپونین ها، مواد تلخ گیاهان دارویی، تانن گیاهان دارویی، مواد معطر، مواد معطر گیاهان دارویی، گلوکوزید گیاهان دارویی،

تاریخ : پنجشنبه 11 اسفند 1390 | 03:57 ب.ظ | نویسنده : مهرداد كرمی | نظرات
.: Weblog Master Bia2Univ:.